Dienst verlenen en leren in gemeenschap: persoonlijke ontwikkeling buiten de vier muren van het klaslokaal

DOOR MAAIKE MOTTART. Studenten die tijdens hun opleiding les geven aan migrantenkinderen. Het is een mooi voorbeeld van service-learning. Dat is een concept waarbij jongeren leren door een dienst te verlenen in de gemeenschap en hierover te reflecteren. Zo krijgen studenten de kans om zich persoonlijk en als burger te ontwikkelen. Het concept is heel populair in de VS en in Latijns-Amerika. Tijd om het ook in Europa in te voeren!

Geschreven door Maaike Mottart, praktijkassistent Sinologie en medewerker aan het pilootproject over ‘service-learning’.
Maaike Mottart

Maaike Mottart

De noodkreet van Alice: “Leer me dan!”

Niet zo lang geleden trok de moedige scholiere Alice in haar blog en in een gesprek met Minister Crevits (Reyerslaat 12 mei 2015) aan de alarmbel: “Leer me dan!” vraagt ze met aandrang aan haar leraren en aan onze scholen. Waarom moet ze al die energie steken in het van buiten leren van leerstof zonder daar ook echt iets aan over te houden, vraagt ze zich af. Het gevoel niet echt iets te ‘doen’ met de leerstof, maar te blijven hangen in het passief herkauwen van voorgekauwde materie is meerdere leerlingen en studenten bekend. De honger naar nieuwe horizonten en inspirerende leerstof wordt vaker niet dan wel gestild.

Alice heeft een punt. Maar waar wringt het schoentje nu echt? Het is niet zo dat scholen geen inspanningen doen om in te zetten op de bredere persoonlijke vorming. De inspanningen bevinden zich echter aan de rand: in de ‘vrije ruimte’, na de schooluren, of een los project dat niet verbonden is met het curriculum. Deze scheiding van verschillende vormen van leren is tekenend voor ons onderwijs, zowel in de middelbare scholen als in het hoger onderwijs, waar inhoudelijke kennis, praktische vaardigheden en persoonlijke vorming los van elkaar lijken te staan.

Op zoek naar verbinding

In het onderwijs onderscheidt men drie vormen van leren. Een eerste vorm beslaat inhoudelijk-theoretische kennis, en neemt een centrale plaats in binnen het bestaande onderwijssysteem. Daarnaast is er een meer procesgerichte vorm van leren, wat we vaker onder de noemer ‘vaardigheden’ of ‘competenties’ tegenkomen, namelijk ‘iets kunnen doen (met)’ in plaats van ‘enkel iets kennen’. Een derde vorm beslaat persoonlijke en sociale ontwikkeling, zoals onder meer de ontwikkeling tot kritisch en verantwoordelijk burgerschap. Terwijl de eerste twee vormen een relatief stevige positie hebben verworven, is de derde vorm van leren vaak inhoudelijk het minst uitgewerkt, of krijgt het slechts een marginale plaats toegewezen. Op die manier blijven kennis, vaardigheden en bredere vorming zowel los van elkaar als los van de wereld staan.

Wat we momenteel dus nog missen is de verbinding tussen deze verschillende aspecten van leren. We moeten creatief zoeken naar manieren waarop onze leerlingen, en bij uitbreiding studenten aan de hogescholen en universiteiten, inhoudelijke kennis kunnen toepassen in een reële context mét oog voor zichzelf als persoon en relaties met anderen in deze maatschappij.

Dienen en leren in gemeenschap

service learning

Volgend academiejaar start aan KU Leuven een pilootproject rond service-learning: studenten van de opleiding Sinologie zullen Engelse les geven aan migrantenkinderen in China.

Inspiratie kunnen we vinden bij wat men in de Verenigde Staten “service-learning” of in Latijns-Amerika “aprendizaje y servicio solidario” noemt. Service-learning is een manier van leren waarbij de leerling of student een dienst verleent in een bepaalde gemeenschap en door middel van reflectie haar ervaringen koppelt aan inhoudelijke (vak)kennis en zo tot nieuwe inzichten komt over zichzelf en over de wereld.

Zoals de term weergeeft krijgen ‘dienen’ en ‘leren’ een evenwaardige plaats. Dienstactiviteiten kunnen variëren van onderwijs Nederlands aan migrantenkinderen, tot de ontwikkeling van een website voor een NGO, of de ontplooiing van activiteiten voor een natuurbeheer project. Is dat dan niet gewoon vrijwilligerswerk? Het is meer dan vrijwilligerswerk, in die zin dat de dienst niet los staat van het curriculum of specifieke vakken daarbinnen. Als je Nederlandse les geeft aan migrantenkinderen denk je ook na over de maatschappelijke en culturele context, over hoe ons onderwijssysteem omgaat met anderstalige nieuwkomers, of over de manier waarop Nederlands als Tweede Taal (NT2) gegeven wordt. Service-learning verschilt eveneens van een stage, gezien het niet de voornaamste doelstelling is om de toepassing van bepaalde aangeleerde competenties in de praktijk te toetsen. Zo is actief burgerschap een belangrijke component in service-learning, maar dan eerder in de vorm van een mogelijke uitkomst van het proces, en niet als een bepaalde (‘aangeleerde’) vaardigheid die toegepast en geëvalueerd moet worden.

Dienen, reflecteren, leren: hoe gaat dat in zijn werk?

Idealiter zijn zowel de praktijkervaring, de maatschappelijke insteek én een academische component tezamen aanwezig en verbonden met elkaar. Bij service-learning worden immers bepaalde inzichten vanuit het vak gecombineerd met een ervaring in de echte wereld, en dit door middel van reflectie.

Hoe gaat dit dan in zijn werk? Wanneer studenten van de opleiding Sinologie Engelse les geven aan migrantenkinderen in China (een pilootproject dat komend academiejaar van start zal gaan), dan worden ze aangespoord om hierover te reflecteren, en dit op verschillende manieren. Enerzijds moeten de studenten nadenken over hoe zij alles ervaren: “Hoe ervaar ik de activiteiten met de kinderen? Hoe ga ik om met de onrechtvaardige situatie waarin zij terechtkomen? Hoe positioneer ik mezelf hiertegenover? Wat zegt dit over mijn eigen assumpties en waarden”? Anderzijds reflecteren de studenten ook kritisch over de sociale en maatschappelijke context: “Waarom hebben deze kinderen geen toegang tot volwaardig onderwijs? Hoe kijkt men naar de migrantenproblematiek in China en hoe gaan migrantenkinderen hiermee om?” Ten slotte worden studenten aangespoord om hun ervaring te verbinden met hun kennis over China, de Chinese cultuur en maatschappij, en de bredere problematiek van (interne) migratie. Dit kan bijvoorbeeld door middel van een kleine onderzoekspaper waarin de studenten de band leggen tussen de specifieke context waarin ze werkten en het bestaand academisch onderzoek over migratie.

Dit hele proces van ‘dienen, reflecteren, leren’ gaat gepaard met een transformatie waarin de student zichzelf, de ander, en de wereld op een andere manier leert kennen.

En nu aan ons!

Service-learning is een beproefde onderwijsvorm die ook in Europa ingang begint te vinden. De enthousiaste getuigenissen van jongeren die eraan deelnamen pleiten ervoor om dit ook aan onze scholen en universiteiten in te voeren. De organisatie van een opleidingsonderdeel service-learning vergt wel veel inspanning en is een lange-termijn project. Gelukkig kunnen we steunen op uitgewerkte toolkits en programmavoorbeelden ontwikkeld in de VS en Latijns-Amerika, waar service-learning als integraal deel van een opleiding al ruim dertig jaar vaste voet aan de grond kreeg.

Elke school en opleiding kan een eigen invulling geven aan service-learning. Binnen de opleiding Sinologie zal het bijvoorbeeld voornamelijk gaan over ‘internationale service-learning’ in China, maar voor de opleiding kinesitherapie kan het bijvoorbeeld gaan over revalidatiebegeleiding bij kwetsbare groepen in de buurt van Leuven. Het ondersteunend pedagogisch kader van service-learning biedt in ieder geval een stevige basis om, aangepast aan de context, studenten breder te vormen in alle aspecten van leren.

De ervaringsgerichte pedagogie van service-learning verbindt theorie, vaardigheden en sociale en persoonlijke vorming. Jongeren krijgen hierdoor de kans om zich te ontwikkelen tot kritische en verantwoordelijke leden van deze maatschappij. Leren en dienen in gemeenschap bevordert zo de vorming van jongeren die, net zoals Alice, willen en durven verantwoordelijkheid nemen voor hun persoonlijke vorming en die van de toekomstige generaties.


Eén reactie

  1. Prima uitleg over je dienstbaar opstellen.
    Wij hebben een methode ontwikkeld om leren dienstbaar te zijn naar de elkaar en naar je zelf en naar de klas toe.het gaat over verhalen van de ridders van de ronde tafel en over elkaar helpen zoals de ridders van de ronde tafel dit deden.wij geven les aan de leerlingen en aan de ouders en aan heel de klas.
    Je kunt ons vinden op http://www.ridderkind.nl met ridderlijke groet van Pieter van Dongen


Reageer

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s