Deze lessen kan België trekken uit het uiteenvallen van Joegoslavië

DOOR MARTIJN HUYSMANS. Begin jaren ’90 viel Joegoslavië uit elkaar. Een van de oorzaken was het zwakke federalisme waarbij politici zich vooral richten op de deelstaten en de deelstaten meer macht hebben dan de federatie. Een probleem waar we ook in België mee kampen. Daarom moeten we volgens mij oppassen dat we niet eindigen zoals Joegoslavië.

Geschreven door Martijn Huysmans, onderzoeker Politieke Economie. In zijn doctoraat onderzoekt hij de politieke en economische aspecten van federalisme en van het beëindigen van verdragen. Hij tweet via @MartijnHuysmans

Federalisme in België en Joegoslavië

martijn

Martijn Huysmans

Op het eerste zicht heeft België misschien niet veel gemeen met ex-Joegoslavië. Toch vergelijk ik in dit stuk België met ex-Joegoslavië omdat er volgens mij nuttige lessen te trekken zijn uit de mislukkingen van het Joegoslavisch federalisme. België is immers sinds de vierde staatshervorming van 1993 een federale staat. Dat wil zeggen dat een belangrijk deel van de politieke bevoegdheden niet geregeld worden op landsniveau, maar wel op het niveau van de deelstaten (in België de gewesten en de gemeenschappen).

Verzwakking en vergiftiging van het federalisme in Joegoslavië (1974-1991)

Joegoslavië werd in de nasleep van WO II gecreëerd als een federaal land met zes deelstaten: Slovenië, Kroatië, Bosnië en Herzegovina, Servië, Montenegro en Macedonië. De deelstaten vielen min of meer samen met etnische breuklijnen en verschillen in taal en religie.

Onder het leiderschap van Tito ging het aanvankelijk goed met Joegoslavië. Toch wouden sommige deelstaten meer autonomie en minder macht voor het federale bestuursniveau. Met de staatshervorming van 1974 gebeurde dat ook, en kreeg elke deelstaat de facto een veto op federaal niveau. De federale regering kreeg het hierdoor een stuk moeilijker om beslissingen te maken en problemen aan te pakken.

We moeten oppassen dat we door ons zwakke federale bestuursniveau niet eindigen zoals Joegoslavië.

Na de dood van Tito in 1980 ging het snel bergaf. Omdat het federale niveau enkel nog maar een arena was geworden voor de deelstaten, begonnen politici steeds meer enkel voor hun eigen deelstaat te spreken. Hierbij werden etnische verschillen benadrukt en uitvergroot voor politiek gewin. De afkeer tussen bevolkingsgroepen groeide, en Joegoslavië stond steeds meer op barsten.

Het uiteenvallen van Joegoslavië (1991-2008)

In juni 1991 verklaarden het rijke Kroatië en Slovenië als eersten hun onafhankelijkheid. In september 1991 deed Macedonië hetzelfde, en in 1992 volgde Bosnië-Herzegovina. Toen bleven alleen nog Servië en Montenegro over, tot in 2006 Montenegro onafhankelijk werd. In 2008 verklaarde ook de regio Kosovo zijn onafhankelijkheid van Servië. Uit deze periode zullen velen zich nog trieste dieptepunten herinneren als de genocide van Srebrenica en de oorlog in Kosovo.

map_of_former_yugoslavia

Er wordt vaak gezegd dat Joegoslavië uiteenviel omwille van diepgewortelde etnische afkeer, de zogenaamde “ancient hatreds”. Hoewel die zeker een rol gespeeld hebben, benadrukken experts tegenwoordig eerder factoren die te maken hebben met de bestuursvorm van Joegoslavië. Omdat het federale niveau sinds 1974 nog weinig macht overhad, hadden politici zoals de Servische Milošević geen enkele reden om ook in andere deelstaten steun te verzamelen. In tegendeel: politiek succes in het eigen landsdeel kon het gemakkelijkst gekocht worden door zich sterk af te zetten tegen de andere deelstaten.

Lessen voor België

In België klinken twee elementen van het Joegoslavisch verhaal onaangenaam bekend in de oren. Ook hier stellen we vast dat politici zich voornamelijk richten op kiezers in hun eigen landsdeel. Een belangrijke reden voor dit fenomeen is dat we geen federale kieskring hebben. Voor de federale regering kunnen Vlamingen geen Waalse politici verkiezen en omgekeerd kunnen Walen niet voor Vlaamse politici stemmen. Zoals we zagen in Joegoslavië is het gevaar hierbij dat politici de verschillen tussen de landsdelen steeds meer benadrukken, en dat de antipathie tussen de bevolkingsgroepen groeit.

Een tweede element is de veto’s van de deelstaten. Zoals we zagen verminderden in Joegoslavië de veto’s van de deelstaten het vermogen van de federale regering om goed te besturen en welvaart te creëren voor het land als geheel. Dit probleem hadden we volgens velen ook in België met CETA: Wallonië blokkeerde bijna een vrijhandelsakkoord dat vooral Vlaanderen significante voordelen zou kunnen opleveren.

Deze twee elementen zijn voor mij tekenen aan de wand. We moeten oppassen dat we door ons zwakke federale bestuursniveau niet eindigen zoals Joegoslavië. Om verdere vergiftiging van de relatie tussen Vlaanderen en Wallonië te voorkomen, zie ik dan ook twee opties. Optie A: het federale niveau versterken met een federale kieskring en minder veto’s voor de deelstaten. Optie B: een vreedzame scheiding die voor beide landsdelen aanvaardbaar is – en die dus akkoorden omvat over Brussel, de staatsschuld, en blijvend lidmaatschap van de Europese Unie.


  1. Er zijn meer opties, zoals een vreedzame scheiding in de zin van Brussel naar Wallonië met bijhorende staatsschuld en een Vlaanderen dat een VLEXIT doet en aansluit bij de U.K. Ook nog talloze andere combinaties zijn mogelijk. Terugschroeven van alle staatshervormingen zonder enige federalisme. PS: Heb het gevoel dat de schrijver nog niet dikwijls door het voormalige Yougoslavië reed, ik passeer daar bijna maandelijks als ik van/naar BE naar/van Bulgarij rij. Ze behoren NIET tot de EU en internetroaming kan je snel 100 EUR kosten als je op je Iphone je ‘mappy’ laat aanstaan als gps en die de data download terwijl je door Serbia, Kroatia en Slovenia rijdt. De veiligheid is beter dan ik ooit dacht, maar het blijft een politiestaat die zorgt dat het daar eigenlijk best veilig is. Ik zie een groter gevaar in België: het is zo Europees toegankelijk en open, dat alle criminelen meer vrij verkeer hebben dan de bedrijven in België en de steun voor de politiediensten is belachelijk, men mag op straat tegenwoordig, omwille van de antidiscriminatiewet, gewoon de politie uitlachen: dit is nooit de bedoeling geweest! Laat ons een kat een kat noemen. Jean Marc VAN BELLE +je

  2. De steller van dit artikel rept ook met geen woord over Tito, als dictator dan. Alle deelstaten werden, onder zijn bewind, bijeengehouden met harde communistische hand. Na zijn overlijden heeft het slechts een goeie tien jaar geduurd voor de boel ontplofte. Of een daadkrachtiger federaal niveau het uiteenvallen had kunnen tegengaan durf ik betwijfelen

  3. A. Vereecken ziet blijkbaar het – misschien subtiele – onderscheid niet tussen het socialistische bewind van Tito en het communisme. Joegoslavië was alles behalve een communistische staat. Niet het ‘communisme’ of het socialisme lag aan de grondslag van het uiteenvallen, integendeel. Alle bevolkingsgroepen van Joegoslavië waren best tevreden met de situatie, tenzij op het vlak van de individuele vrijheid en persvrijheid; Ik bezocht voormalig Joegoslavie ettelijke keren en had er goede vrienden; geen van hen voelde er zich ongelukkig. De intelligentsia betreurde wel de beperkingen in vrijheid van meningsuiting, maar nam dat er graag bij…
    Martijn Huysmans vergeet dan blijkbaar weer dat Tito in de grondwet reeds had ingeschreven dat de staten via een referendum eventueel hun onafhankelijkheid na 1990 (ten vroegste 10 jaar na zijn dood) terug konden verwerven. Wat ook gebeurde met Slovenië als eerste (Tito stierf in 1980).
    Tussen de Croaten en de Serviërs – en de Serviërs met alle andere bevolkingsgroepen – boterde het nooit, waar Tito zich eveneens van bewust was. Daarom ‘verdeelde’ hij machtscentra over de ganse republiek en maakte hij – als Croaat – het Servische Belgrado tot hoofdstad, alhoewel het helemaal niet ‘centraal’ gelegen is. Of het uiteenvallen dan met de uitgeholde federale structuren te maken heeft, zou ik nog niet durven zeggen. Servië heeft de (economische) eenheid nodig om een uitweg te hebben naar de Middellandse zee, waaruit hun ‘veroveringsdrang’ voortkomt.


Reageer

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s