“Où est mon boekentas?”: invloeden van het Nederlands op het taalgebruik van Franstalige Antwerpenaren

DOOR JUDITH WITTERS. Een belangrijke term om over de taalkundige situatie in België te spreken, is die van taalcontact of het samenleven van twee of meer verschillende talen in een regio. Doordat in België drie gemeenschappen en drie talen naast elkaar leven, kunnen we, op nationaal niveau, spreken van een taalcontactsituatie, maar ook binnen de gemeenschappen is er sprake van taalcontact. In Vlaanderen, Brussel buiten beschouwing gelaten, wonen naar schatting 200.000 Franstaligen. Ongeveer 3% van de Vlamingen heeft het Frans als moedertaal.

Geschreven door studente Taal- en letterkunde Judith Witters. Voor haar bachelorpaper en masterproef deed ze (socio)linguïstisch onderzoek naar de Franstaligen in Antwerpen.

judith-wittersInterferentie en code-switching

Doordat Franstaligen in Vlaanderen in een Nederlands omgeving wonen, bestaat de kans dat hun Frans beïnvloed wordt door de dominante aanwezigheid van het Nederlands en dat ze Nederlandse grammaticale elementen en woordenschat in hun Franse taalgebruik integreren. Wij onderzochten die mogelijke invloed van het Nederlands op het Frans van 36 Franstaligen in Antwerpen. Ongeveer 2-3% van de Antwerpenaren is Franstalig. Antwerpen grenst niet aan een Franstalig gebied, waardoor Franstaligen volledig omringd worden door het Nederlands. Die elementen maken van Antwerpen een geschikte locatie voor dit onderzoek.

Talen die samenleven kunnen taalelementen uitwisselen (interferentie). Een van de belangrijkste redenen om aan interferentie te doen, is een gebrek aan een woord of uitdrukking in de eigen taal. Een typisch Vlaamse uitdrukking als “een dikke nek hebben” kan niet letterlijk vertaald worden in het Frans: “avoir un gros cou” heeft niet dezelfde figuurlijke betekenis als de Vlaamse uitdrukking. Uit ons onderzoek blijkt dat de Franse uitdrukking “avoir la grosse tête” niet gekend is. 20% van de ondervraagde Franstaligen heeft toegegeven de Nederlandse uitdrukking in een Franse zin te gebruiken: “Il a un dikke nek.” Het voorbeeld toont dat het gebruik van een Nederlands of Vlaams woord in een Franse zin komisch overkomt. Dat komische effect is een tweede reden om aan interferentie te doen.

In bovenstaande situatie geven de Franstaligen aan dat ze zich ervan bewust zijn dat ze Nederlands en Frans in dezelfde zin gebruiken. In dat geval spreken we van intentionele interferentie. We vinden ook voorbeelden terug waarin de interferentie niet intentioneel is. Code-switching is het onbewuste gebruik van meerdere talen door dezelfde persoon in een zin of gesprek. Die afwisseling tussen meerdere talen wijst erop dat de spreker de taal waarin hij oorspronkelijk aan het praten was, niet goed beheerst. Een voorbeeld daarvan vinden we in de zin “C’est le plus veilig.” De spreker heeft geen signalen gegeven dat hij zich ervan bewust was een Nederlands woord te hebben gebruikt. Daarom kunnen we ervan uitgaan dat het gebruik van “veilig” niet intentioneel was.

Grammaticale uitwisselingen

Interferentie op vlak van woordenschat is het gemakkelijkst te herkennen. Interferentie speelt echter ook op grammaticaal vlak. In ons onderzoek hebben we het gebruik van voorzetsels, het gebruik van de hulpwerkwoorden “avoir” en “être” en de uitdrukking van de toekomst onderzocht. Over het algemeen kunnen de Franstaligen goed een onderscheid maken tussen grammaticale elementen die tot de Franse taal behoren en elementen die deel uitmaken van het Nederlands, maar wat de voorzetsels betreft, vinden we wel frequent gevallen terug waarbij een Nederlands element in het Frans geïntegreerd wordt.

In de zin “De taallessen zijn voor iedereen toegankelijk.” wordt het voorzetsel “voor” in het Frans vertaald door “à”: “Les cours de langues sont accessibles à tout le monde.” 44% van de ondervraagde Franstaligen zou het Nederlandse “voor” echter letterlijk vertalen: “Les cours de langues sont accessibles pour tout le monde.” Hetzelfde geldt voor de zin “Die club is open voor iedereen.” De correcte vertaling is “Ce club est ouvert à tout le monde.”, maar bijna 42% van de ondervraagden gebruikt een verkeerd voorzetsel in de Franse vertaling: “Ce club est ouvert pour tout le monde.”

Het foutief gebruik van voorzetsels in het Frans onder invloed van de aanwezigheid van het Nederlands zien we ook, in mindere mate, terug bij andere voorzetsels. Zo zegt 20% van de Franstaligen “Il mange une tartine avec du fromage.”, zoals in het Nederlandse “Hij eet een boterham met kaas.”, in plaats van “Il mange une tartine au fromage.” Op vlak van de hulpwerkwoorden en de uitdrukking van de toekomst is er weinig invloed van het Nederlands op het Frans te bekennen.

Communicatie vs. taalbeheersing

De moedertaal van Franstaligen in Antwerpen is dan wel Frans, maar het Nederlands speelt ook een belangrijke rol. De ondervraagde Franstaligen zijn tweetalig en gebruiken beide talen in specifieke contexten. Het Frans wordt vaak gebruikt in een privé context, bijvoorbeeld onder vrienden of tijdens familiale aangelegenheden, terwijl het Nederlands eerder gebruikt wordt in een meer publieke context, zoals op school of op het werk.

Dat fenomeen wordt diglossie genoemd en kan ook leiden tot interferenties in de woordenschat. Doordat Franstaligen op school of op het werk meestal geconfronteerd worden met het Nederlands, is het mogelijk dat zij in een Frans gesprek werk- of schoolgerelateerde woorden in het Nederlands blijven gebruiken. Zinnen als “Comment était ton test de aardrijkskunde?” of “Où est mon boekentas?” komen geregeld voor in het taalgebruik van Franstalige Antwerpenaren.

Dankzij de tweetaligheid van de Franstaligen, vormen zulke gemengde zinnen op communicatief vlak geen probleem. Op vlak van taalbeheersing kunnen er wel problemen ontstaan. Een van de gevaren van taalcontact is taalslijtage. Taalgebruikers die niet regelmatig in contact komen met een taal kunnen die taal verliezen. Dat geldt ook voor de moedertaal. Taalslijtage vormt vooral een gevaar voor de jongere generatie Franstaligen.

Jongeren komen over het algemeen meer in contact met het Nederlands dan met het Frans. Dat komt doordat ze naar Nederlandstalige scholen en jeugdbewegingen of sportclubs gaan en daardoor meer Nederlandstalige vrienden ontmoeten. Het Frans speelt voor hen enkel binnen een familiale context een rol, maar daarbuiten is het Nederlands voor hen belangrijker. Doordat ze het Nederlands als “nuttiger” gaan beschouwen, bestaat het risico dat hun Franse taalbeheersing daaronder lijdt en dat ze het Nederlands beter beheersen dan het Frans, ook al is het Frans in eerste instantie hun moedertaal. Na verloop van tijd is het mogelijk dat die jongeren hun moedertaal volledig verleren.

 

 


  1. Pingback: VIDEO | Een Fransman in België / Un français en Belgique | Lacquemant

  2. Heel herkenbaar voor mij als Nederlands kind dat opgroeide in de Congo en in Antwerpen. Een voortdurend gevecht om mijn Nederlands niet te laten beïnvloeden door het Antwerps dialect. Na een intermezzo in Indonesië woon ik nu alweer 35 jaar in Nederland, en nòg aarzel ik steeds weer of een bepaald woord of uitdrukking wel Standaardnederlands is. Ik Indonesië heb ik gezien hoe kinderen uit Nederlandstalige families geleidelijk hun taalbeheersing zagen afnemen tot er nog slechts een soort van rudimentair, gecreoliseerd Nederlands over was, met woorden als ‘eterijen’ (voedingsmiddelen) dat Nederlands klinkt, maar een calque is van het Maleise ‘makanan’ .


Reageer

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s